"Çevirmenlerle Çevirilerin yasal olarak korunması ve Çevirmenlerin Durumunun iyileştirilmesine yönelik pratik yollar konusunda Tavsiyeler" UNESCO Genel Konferansının Nairobi’de 22 Kasım 1976 tarihinde Ondokuzuncu Oturumunda kabul edilmiştir.
Bu, çevirmenlik mesleği konusuna açıklık getirmek ve tüm ülkelerin halklarının bu mesleğin başlıca problemleriyle tanışmasını sağlamak üzere uluslararası bir örgüt tarafından yayınlanan ilk belgedir. Sadece çeviri mesleğinin çıkarları açısından değil, aynı zamanda uluslararası anlayış, kültürün yayılması, bilimin ve tekniğin ilerlemesi ve ekonomik büyüme çıkarları nedeniyle de acil olarak düzeltilmesi gereken bir duruma dikkat çekmektedir.
Tavsiye Kararı, birkaç dilde yayınlanmıştır.
İspanyolca, Rusça ve Arapça versiyonlar için lütfen UNESCO, 7 Place de Fontenoy, F-75700 Paris, Fransa adresiyle temas kurunuz. UNESCO
ÇEVİRMENLERLE ÇEVİRİLERİN YASAL OLARAK KORUNMASI VE ÇEVİRMENLERİN DURUMUNUN İYİLEŞTİRİLMESİNE YÖNELİK PRATİK YOLLAR KONUSUNDA TAVSİYE KARARI
Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütünün Genel Konferansının Nairobi’de 26 Ekim – 30 Kasım tarihleri arasında toplanan ondokuzuncu oturumu :
- çevirinin edebi ve bilimsel metinlerin yanı sıra teknik çalışmaların dil sınırlarını aşarak yaygınlaştırılmasını ve fikir alışverişini kolaylaştırarak, insanlar arasındaki anlayışı ve işbirliğini güçlendirdiğini dikkate alarak,
- kültür, sanat ve bilim konularındakiuluslararası alışverişlerde, ve özellikle daha az konuşulan dillerde yazılmış ya da çevrilmiş çalışmalarda çevirmenlerin ve çevirilerin oynadıkları son derece önemli role dikkat çekerek,
- kültür ve kalkınma hizmetindeki rollerini tekili bir biçimde yerine getirmek için gereken kalitede çeviriler yapılmasını sağlamak amacıyla, çevirmenlerin korunmasının vazgeçilemez bir gereklilik olduğunu kabul ederek,
- bu korumanın ilkelerinin Evrensel Telif Hakları Konvansiyonunda (Universal Copyright Convention) ve Edebi ve Sanatsal Çalışmaların Korunmasına ilişkin Bern Konvansiyonunda (Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works) yer almasına ve bazı Üye Devletlerin ulusal yasalarında bu korumaya ilişkin özel hükümler bulunmasına karşın, bu ilkelerin ve hükümlerin pratikte uygulanması her zaman yeterli düzeyde olmadığını hatırlayarak,
- telif haklarına ilişkin olarak çevirmenlerin ve çevirilerin birçok ülkede yazarlarla edebi ve bilimsel çalışmalara (teknik çalışmalar dahil) tanınan korumaya benzer bir korumadan yararlandıklarını göz önüne alarak, mevcut yasaların etkin bir biçimde uygulanmasını iyileştirecek ve çevirmenlerin de yazar olarak kabul edilmesini sağlayacak (assimilating translators to authors), temelde pratik yapıda ve çevirmenlik mesleğine özgü önlemlerin alınması gerektiği görüşüyle,
on sekizinci oturumunda, çevirmenlerin korunmasının Anayasa, Madde IV, paragraf 4’te kullanılan anlam çerçevesinde, Üye Devletlere yönelik bir tavsiyenin konusu olması gerektiğine karar vererek, 22 Kasım 1976 tarihinde işbu Tavsiyeyi kabul etmiştir.
Genel Konferans, Üye Devletlerin, anayasal hükümlere ve her Devletin kurumsal uygulamalarına uygun olarak, kendi bölgelerinde işbu Tavsiye’de belirtilen ilke ve standartları yürürlüğe koymak amacıyla gereken tüm yasal ve diğer adımları atarak, çevirilerin ve çevirmenlerin korunmasıyla ilgili aşağıdaki hükümleri uygulamalarını tavsiye etmektedir.
Genel Konferans, Üye Devletlerin, işbu Tavsiyeyi, çevirmenlerin maddi ve ahlaki çıkarlarına ve çevirilerin korunmasına ilişkin konulardan sorumlu yetkili makam, departman ve organların, çevirmenlerin çıkarlarını temsil eden ve iyileştirmeye çalışan çeşitli örgüt ve derneklerin, yayımcıların, tiyatro yöneticilerinin, yayıncıların ve diğer kullanıcılarla ilgili tarafların dikkatine sunmalarını tavsiye etmektedir.
Genel Konferans belirleyeceği zaman ve formlarda, Üye Devletlerin işbu Tavsiye’nin yürürlüğe konması amacıyla uyguladıkları eylemlere ilişkin olarak UNESCO’ya rapor vermelerini tavsiye etmektedir.
I. TANIMLAR VE UYGULAMA KAPSAMI
1. İşbu Tavsiye’nin amaçları doğrultusunda aşağıdaki terimler belirtilen anlamlarda kullanılmıştır:
(a) "çeviri" terimi, edebi ve bilimsel çalışmaların (teknik çalışmalar dahil), orijinal çalışma ya da çeviri bir kitap, dergi, magazin ya da başka bir biçimde yayınlanmak ya da bir film, tiyatro performansı, radyo, televizyon ya da bir başka ortamda yayınlanmak üzere hazırlanmış olsun olmasın, bir dilden başka bir dile aktarılmasıdır;
(b) "çevirmen" terimi, edebi ve bilimsel çalışmaları (teknik çalışmalar dahil) çeviren kişidir;
(c "kullanıcılar" terimi, çevirinin yapılmasını
2. İşbu Tavsiye:
(a) çevirmenlerin bağımsız çevirmenler ya da maaşlı çevirmenler olup olmamalarına;
(b) çevirisi yapılan çalışmanın hangi disipline bağlı olduğuna;
(c) çevirmen olarak işgal ettikleri konumun tam zamanlı ya da yarı-zamanlı olmasına
bakılmaksızın tüm çevirmenlere uygulanır.
II. ÇEVİRMENLERİN GENEL YASAL KONUMU
3. Üye Devletler, taraf oldukları uluslararası telif antlaşmalarının ve/veya kendi ulusal yasalarının hükümleri kapsamında yazarlara tanıdıkları korumayı, çevrilen orijinal çalışmanın yazarının hakları saklı kalmak kaydıyla, yazarlara tanıdıkları korumayı yaptıkları çevirilerle ilgili olarak çevirmenlere de tanımalıdır.
III. ULUSLARARASI TELİF ANTLAŞMALARI VE ULUSAL YASALAR KAPSAMINDA ÇEVİRMENLERE TANINAN KORUMANIN PRATİK UYGULAMASINI SAĞLAMAK AMACIYLA ALINACAK ÖNLEMLER
4. Çevirmenle kullanıcı arasında yazılı bir anlaşmanın yapılması doğru olacaktır.
5. Genel bir kural olarak, bir çevirmenle kullanıcı arasındaki ilişkileri yöneten bir anlaşmanın yanı sıra böylesi ilişkileri yöneten herhangi bir başka yasal araç şunları kapsamalıdır:
(a) çevirmene, yasal statüsü ne olursa olsun, adil bir ücret verilmelidir;
(b) en azından çevirmen maaşlı olarak çalışmadığı zamanlar, çevirmene çevirinin satış ya da kullanımından elde edilecek gelirle orantılı olarak (i) bir avans ödemesi yapılmalıdır ve sözü edilen bu avans gelir ne olursa olsun çevirmen tarafından alıkonacaktır; ya da (ii) ulusal mevzuatın izin verdiği durumlarda, satıştan bağımsız bir başka ödeme sistemi uyarınca hesaplanmış bir tutar ödenmelidir; ya da (iii) orantılı olma bazında yapılacak bir ödemenin yetersiz ya da uygulanamaz olduğu durumlarda, mümkünse, adil bir götürü tutar ödenmelidir; uygun ödeme yöntemi seçilirken, ilgili ülkenin yasal sistemi ve uygun durumlarda, çevirisi yapılan orijinal çalışmanın türü dikkate alınmalıdır.
(c) uygun durumlarda, çevirinin kullanımı sözleşmede belirtilen sınırların ötesine geçtiği takdirde, ek ödeme yapılmasını hükme bağlanmalıdır;
(d) çevirmen tarafından verilen izinler belirtilen haklarla sınırlıdır ve bu sınırlar tüm olası yeni baskılar için de geçerli olmalıdır;
(e) çevirmenin gereken herhangi bir gerekli izni almamış olması durumunda, bu gibi izinlerin alınması kullanıcının sorumluluğunda olmasını şart koşmalıdır;
(f) çevirmenin, kullanıcıya verilen tüm hakların tartışmasız kullanımını garantilemesini, kullanıcının çıkarlarını zedeleyecek herhangi bir eylemden kaçınmayı ve uygun durumlarda, mesleki gizlilik kurallarına uymayı kabul etmesini şart koşmalıdır;
(g) çevirisi yapılan orijinal çalışmanın yazarının yetki ve ayrıcalıklarına tabi olmak koşuluyla, basımı hedeflenen bir çevirinin metninde önceden çevirmenin onayı alınmadan hiçbir değişiklik yapılmayacağını şart koşmalıdır;
(h) çevirmene ve çevirisine, yazarlara genelde sağlanan tanıtıma benzer bir tanıtım sağlamalıdır; özellikle, çevirinin yazarının adı çevirinin yayımlanan tüm kopyalarında, tiyatro programlarında, radyo ya da televizyon yayınlarında olarak yapılan duyurularda, film jeneriklerinde ve tüm diğer reklam malzemelerinde saygın bir yerde görünmelidir;
(i) kullanıcı, çevirinin telif hakkının makul olarak kullanılabileceği tüm ülkelerdeki telif hakkı formalitelerine uyması için gereken uyarıları taşımasını sağlamalıdır;
(j) çıkabilecek tüm anlaşmazlıkların, özellikle de çevirinin kalitesine ilişkin olan anlaşmazlıkların, mümkün olduğunca, hakemlik yoluyla ya da ulusal mevzuatta belirtilen prosedürler uyarınca ya da anlaşmazlıkların çözüme bağlanmasına ilişkin, bir taraftan tarafsızlığı garantileyecek diğer taraftan da kolayca erişilebilir olan, pahalı olmayan bir başka uygun yolla çözülmesini sağlamalıdır;
(k) çevirmenin çeviriyi yapacağı kaynak ve hedef dillerden söz etmeli ve paragraf 1 (a) hükümleri saklı kalmak kaydıyla, çevirmenin bir sözlü çeviride kullanılması olasılığı konusunu da belirlemelidir.
6. Üye Devletler, paragraf 4, 5 ve 14’te tavsiye edilen önlemlerin uygulanmasını kolaylaştırmak için, çevirmenin bireysel bir sözleşme yapma özgürlüğünü engellemeden, bir taraftan ilgili tarafları, özellikle de çevirmenlerin mesleki örgütlerini ya da çevirmenleri temsil eden başka örgütleri, diğer taraftan da kullanıcıları temsil eden örgütleri ya da dernekleri çevirmenin ya da çevirinin doğasının yol açacağı tüm durumları gereğince göz önüne alacak model sözleşmeler benimseme ya da bu Tavsiye Kararında önerilen önlemleri temel alan kolektif anlaşmalar yapma konusunda teşvik etmelidir.
7. Üye Devletler, ayrıca, çevirmenlik mesleğinin yürütülmesini yönetecek kuralları ve görevleri tanımlamak, çevirmenlerin maddi ve manevi çıkarlarını savunmak, çevirmenler arasında ve çevrilecek eserlerin yazarlarıyla çevirmenler arasında dilsel, kültürel, bilimsel ve teknik alışverişi kolaylaştırmak amacıyla çevirmenlerin etkin bir biçimde temsil edilmelerini sağlamak için önlemler getirmeli ve mesleki çevirmen örgütlerinin ve çevirmenleri temsil eden başka örgüt ve derneklerin oluşturulmasını ve geliştirilmesini teşvik etmelidir. Bu amaçla, sözü edilen örgüt ya da dernekler, ulusal yasaların izin verdiği durumlarda, özellikle aşağıdaki etkinlikleri üstlenebilirler:
(a) Çeviri mesleğini düzenleyecek standartların benimsenmesini teşvik etmek; böylesi standartlar özellikle çevirmenin hem stil hem de dil açısından kaliteli bir çeviri yapmasını ve çevirinin orijinaline sadık bir yansıma olmasının garantilenmesini şart koşmalıdır.
(b) Çevirmenler ve kullanıcılar tarafından kabul edilebilecek bir ücretlendirmenin temellerini araştırmak.
(c) Çevirilerin kalitesine ilişkin olarak ortaya çıkan anlaşmazlıkların çözülmesdine yardımcı olacak prosedürler oluşturmak.
(d) Çevirmenlere, kullanıcılarla olan anlaşmalarında tavsiyelerde bulunmak ve çeviriyle ilgili model sözleşmelerin oluşturulmasında diğer ilgili taraflarla işbirliği yapmak.
(e) Çevirmenlerin tek tek ya da toplu halde ve bu konuda uygulanan ulusal yasalara ya da diğer kolektif anlaşmalara uygun olarak, yazarlarla birlikte, özel ya da kamu kaynaklarından elde edilen fonlardan yararlanmalarını sağlamak için çaba harcamak.
(f) Çevirmenlerin ilgi duydukları konularda bilgi bültenleri yayınlayarak, toplantılar düzenleyerek ya da başka uygun yollarla bilgi alışverişi sağlamak.
(g) sosyal Yararlar ve vergilendirme açısından, çevirmenlerin yazınsal ya da bilimsel çalışmaların (teknik çalışmalar dahil) yazarlarına asimilasyonunu teşvik etmek.
(h) Çevirmenlerin eğitimine yönelik özel programların oluşturulmasını ve geliştirilmesini teşvik etmek.
(i) Çevirmenlerin çıkarları doğrultusunda çalışan diğer ulusal, bölgesel ya da uluslararası organlarla ve telif hakkıyla korunan eserlerin haklarının izlenmesine yardımcı olmak üzere kurulmuş ulusal ve bölgesel telif hakkı bilgi merkezleri ve Unesco Uluslararası Telif Hakkı Bilgi Merkezi ile işbirliği yapmak.
(j) Çevirmenlerin çıkarlarını savunmak amacıyla, kullanıcılarla, kullanıcı temsilcileriyle, mesleki kullanıcı örgüt ve dernekleriyle yakın ilişkide olmak; ve avantaj sağlayacak durumlarda, bu temsilciler, örgütler ya da derneklerle kolektif anlaşmalar yapmak.
(k) Genelde, çeviri mesleğinin gelişimine katkıda bulunmak.
8. Bununla birlikte, Paragraf 7 hükümleri saklı kalmak kaydıyla, çevirmenleri temsil eden mesleki örgütlerin ya da derneklerin üyeliği, koruma için gerekli bir koşul olmamalıdır çünkü bu Tavsiye Kararının hükümleri böylesi örgüt ya da derneklere üye olup olmadıklarına bağlı olmaksızın, tüm çevirmenlere uygulanmalıdır
IV. ÇEVİRMENLERİN SOSYAL VE MALİ DURUMU
9. Bağımsız yazarlar olarak çalışan çevirmenler, telif hakkı kapsamında ödeme alıp almadıklarına bağlı olmaksızın, pratikte yazınsal ya da bilimsel eserlerin (teknik eserler dahil) yazarlarına genel olarak pratikte sağlanan, emeklilik, hastalık, aile paraları, vs. gibi sosyal sigorta programlarından ve her türlü vergi düzenlemelerinden yararlanmalıdır.
10. Maaşlı çevirmeler, diğer maaşlı mesleki personelle aynı temelde işlem görmeli kendilerine tanınan soysal haklardan aynı şekilde yararlanabilmelidir. Bu açıdan bakıldığında, bu ilkeyi temel alan mesleki statüler, kolektif anlaşma ve sözleşmelerde, bilimsel ve teknik metin çevirmenlerinin de çevirmen statülerinin tanınması için (özellikle mesleki sınıflandırmalarına ilişkin olarak), bu çevirmen sınıfından özellikle söz edilmelidir.
V. ÇEVİRMENLERİN EĞİTİMİ VE ÇALIŞMA KOŞULLARI
11. Üye Devletler, ilke olarak, çevirinin dil eğitiminden farklı bir eğitim gerektiren bağımsız bir disiplin olduğunu ve bu disiplinin özel bir eğitim gerektirdiğinin farkında olmalıdırlar. Üye Devletler, mesleki çevirmen örgütleri ve dernekleri, üniversiteler yada diğer eğitim kurumlarıyla ilişki kurarak, çevirmenler için yazma programları oluşturulmasını, seminerler ve atölye çalışmaları düzenlenmesini teşvik etmelidirler. Ayrıca, çevirmenlerin sürekli eğitim kurslarından yararlanmasının da avantajlı olacağı kabul edilmelidir.
12. Üye Devletler, aşağıda belirtilen etkinlikleri üstlenmek üzere teşvik edilecek terminboloji merkezleri kurulması konusunu ele almalıdırlar.:
(a) Çevirmenlere çalışmalarının genel çerçevesi içinde gerek duyacakları terminolojiye ilişkin güncel bilgileri iletmek.
(b) Çevirmenlerin işini kolaylaştırmak amacıyla, bilimsel ve teknik terminolojilerin standartlaştırılması ve geliştirilmesi hedefiyle, dünya çapında terminoloji merkezleriyle yakın işbirliği içerisinde çalışmak.
13. Üye Devletler, mesleki örgütler ve dernekler ve ilgili taraflarla işbirliği yaparak, çevirmenlerin üzerinde çalıştıkları dil ve çevirecekleri eserlerin yazılmış olduğu soysa-ekonomik bağlam konusundaki bilgilerini artırmalarını sağlamak için, çeşitli ülkeler arasında çevirmen değiş tokuşunu kolaylaştırmalıdır.
14. Çeviri kalitesinin artırılması amacıyla, alt-paragraf 7 (a)’da sözü edilen profesyonel statülerde ve çevirmenlerle kullanıcılar arasında yapılan tüm diğer yazılı anlaşmalarda aşağıdaki ilke ve pratik önlemler özellikle tanınmalıdır:
(a) Çevirmenlere işlerini yapmaları için makul bir süre verilmelidir.
(b) Çevirisi yapılacak metnin anlaşılabilmesi ve çevirinin hazırlanabilmesi için gereken tüm belge ve bilgiler çevirmene mümkün olduğunca sağlanmalıdır.
(c) Genel bir kural olarak, bir çeviri orijinal eserden yapılmalı, ikinci dilden çeviriye ancak mutlaka gerekli olduğunda başvurulmalıdır.
(d) Çevirmen, mümkün olduğu sürece, kendi anadiline ya da anadili kadar iyi bildiği bir dile çeviri yapmalıdır.
VI. GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELER
15. İşbu Tavsiye Kararında belirtilen ilke ve normlar, gelişmekte olan ülkeler tarafından kendi gereksinimlerini karşılamak amacıyla gerekli görülen biçimde ve Evrensel Telif Hakkı Konvansiyonunda (24 Temmuz 1971 tarihinde Paris’te değiştirilmiş biçimiyle) ve Yazınsal ve Sanatsal Eserlerin Korunmasına ilişkin Bern Konvansiyonunun Paris Yasasında (1971) gelişmekte olan ülkelerin yararına getirilen özel hükümlerin ışığı altında uyarlanabilirler.
16. Çevirmenlerin ve çevirilerin bazı açılardan işbu Tavsiye Kararında öngörülenlerden daha avantajlı bir koruma düzeyinde çalıştıkları yerlerde, bu Kararın hükümleri verilmiş olan koruma düzeyini azaltmak için kullanılamaz.
