Varlık dergisinin Ekim 2006 tarihli sayısında yayımlanan bir yazı üzerinde düşünmeyi, tartışmayı hak eden niteliğiyle dikkat çekiciydi. Leyla Burcu Dündar’ın “Teneke’nin Uğradığı Metamorfoz ve Editörlük Kurumu” adlı yazısı, Yaşar Kemal’in Teneke romanının 1955’teki ilk baskısından bu yana izini süren bir metin. Romanın geçirdiği dönüşüm ise şaşkınlık verici! Ayrıntılara burada girmek istemiyorum, ilgilenenler Varlık dergisindeki yazıyı okuyabilirler.
Cioran’ın adını ilk kez 1980 sonbaharında, Galatasaray Lisesi’ndeki felsefe hocam Olivier Abel’den duymuştum. Bana ve benim gibi 12 Eylül şokunu yaşayan Stalinci arkadaşlarıma hararetle Tarih ve Ütopya’daki “Rusya ve Özgürlük Virüsü” yazısını okumamızı tavsiye ettiğini hatırlıyorum. O zamanki fransızcamla okumuş, pek bir şey anlamamış, o günlerin işkence ve cenaze ortamında onun o herşeyi tiye alan tavrına da sinir olmuştum. Kapağı Batı’ya atan, üstelik bir de küstahlaşan her Doğu Bloku vatandaşı gibi, onu da horgörmüştüm.
Ben çevirmenim. Çevirmenin işi basittir. Ben size dünyayı getiririm. Bunu yapmak için hem o dünyayı hem sizin dünyanızı çok iyi bilmem gerekir. Yeteneklerim olmalı, engin bir malumatım olmalı. Ben size Japonya’yı, ben size Arjantin’i getirmezsem ve siz de yabancı dillerden herhangi birinde okuma alışkanlığına sahip değilseniz kendi sınırlarınız haricindeki hiçbir şeyi bilmeden yaşamak zorunda kalırsınız. Kendi içinize kapanırsınız. Başkalarının, ötekilerin neye benzediğini bilemeyeceğinizden kendinizin ne olduğunuzu, nasıl olduğunuzu bilemezsiniz. Ben bizi onlara taşırım, onları bize. Ticaretinizi, siyasetinizi benim üzerimden yürütürsünüz, savaş bittiğinde ilk beni ararsınız. Ben olmasam dünyada yapayalnızsınız. Yine de beğenmezsiniz beni, kolayca yok sayarsınız. İletişim sağlandığı sürece şeffafım, sağlanamazsa zılgıtı yerim, yerin dibine batırılırım, sadakatsiz, hain ilan edilirim.
"Bilgiyle, hele felsefeyle iştigal, doğru düzgün, çarpıklıktan uzak bir yaşam kurma yönünde güçlü bir arzudan doğuyor ve bu arzuyu besliyorsa bir anlamı vardır: yoksa çok okumak tek başına en fazla fikir kabızlığı ve malûmat hammallığıyla sonuçlanır."[1]
"…hümanizmin eleştiri olduğunu; üniversitenin içindeki -ve dışındaki- gidişata yönelik bir eleştiri olduğunu (ki, kendini bir elit oluşumu olarak gören kusur arayıcı ve dar hümanizmin benimsediği konum kesinlikle bu değildir), bu eleştirinin gücünü ve etkisini, demokratik, seküler ve açık karakterinden aldığını söylemeyi isterim."[2]
Eskiden 'resmi' çeviri öğrencisi olan, şimdilerde ise 'gayrı resmi' çeviri öğrenciliğini sürdüren birinin çeviri olgusuyla ilgili söyleyeceklerinin, bugün çevirmenlerin içinde bulunduğu durumu anlamak ya da çeviri teorisini tartışmak açısından nasıl bir anlamı olabilir?
Japonca, Korece, Çince, Hintçe ve Urduca gibi Asya dillerinden yapılan yazınsal çevirilerin Türk kültürel yaşamında önemli ölçülere ulaştığı söylenemez. Günümüze kadar, bu dillerden yapılan çevirilere baktığımızda, bunların çoğunluğunun ikinci dilden çeviri olduğu dikkat çekiyor. Doğrudan çevirilerin sayısı ise yok denecek kadar az. Elbette bunda, doğrudan çeviri yapabilecek kişi sayısının azlığı önemli bir etken. Doğrudan çeviri yapan çevirmenler de, ikinci bir iş ya da boş zaman eğlencesi olarak, önemli gördükleri eserleri Türk kültür ortamına kazandırma amacı ve hevesi ile çeviri yapıyorlar. Ancak, bu çevirmenlerin yeni çeviriler yapma konusunda heveslerinin kalıcılık kazanması ya da bu dillerden çeviri yapabilecek çevirmenler ve bu çevirilerle ilgilenebilecek editörlerin ortaya çıkmasında, günümüz koşulları yeterince yüreklendirici değil.
But nothing's lost. Or else: all is translation And every bit of us is lost in it
James Merrill, “Lost in Translation”
Çeviri hakkında kafa yormuş, söz almış hemen herkesin değinmeden duramadığı bir karşıtlık, hatta bir kutupluluk durumu, yerlilik/yabancılık gerilimi. Üstelik hem çevirmenin* yaptığı iş dolayısıyla toplumda sürekli içinde bulunmak durumunda olduğu “iki aradalık” konumunu, yani toplumsal konumunu, hem de çevirmenin yabancı bir metni kendi diline çevirirken izlemeyi tercih ettiği stratejiyi (yani o meşhur soruyu, yazarın dilini “yerlileştirmek” mi, yoksa yerli dili “yabancılığa” mümkün olduğunca açmak mı istendiği sorusunu) yani çevirmenin düşünsel duruşunu ilgilendiren iki boyutu var bu gerilimin; bu iki boyut apayrıymış gibi göründüğü halde ben bu yazıda birbiriyle epeyce ilintili olduğunu iddia edeceğim. İlhamımı Blanchot’nun burada çevirisini sunduğumuz müthiş yazısından aldığımı ayrıca belirtmeye gerek yok, zira metin içinde sık sık döneceğim söylediklerine.
Çeviri, anlamamayla başlar. Anlaşılmayan Öteki, ötekinin yüzü ya da metni...
Bakış da var. Ötekine, öteki yüze ya da metne bakan bakış. Bakıştaki merak, tecessüs. Başkalığı, başka olduğu kimi zaman görünüşten, kimi zaman salt simgelerden (harf) ya da sesten anlaşılan ötekinin ne'liğine dair bir merak.
Bir şeyi tanımlarken, aynı zamanda o şeyi yaratırız, der Spinoza. Öyleyse tanımlama ile hakikat özdeştir. Aslında yarattığımız, o şeyin kavramıdır. Ama öyle olsa bile, soyut bir şey, gerçek olabilir. Soyut olanın bir maddiliği olabilir.
